1- Çamlıyamaç (Ishan - Öşvank) Kilisesi: Tortum'a bağlı Çamlıyamaç Köyünde yer alır.
Tark Krallığı tarafından 7.yüzyilda yaptırıldığı bilinmektedir.828 ve 1032 yıllarında onarılan 
kilise bölgede sık rastlanan kubbeli bazilikas planındadır. Ortada dört paye üzerine oturan kubbeli kısım, Yunan haçı planındadır. 

Basında Öşvank Kilisesi --->> Zaman gazetesi   ,   Bianet.org                              

2- Vank Kilisesi: Şenkaya - Bardız yolunu takip eden vadi boyunca Timurkışla köyünde yer alır.Düzgün kesme taştan yapılmış dikdörtgen planlı kilisenin üzerinin kubbe ile örtülü olduğu anlaşılıyor. Kilisenin küçük ölçüde tek nefli olduğu anlaşılıyor. 

3- Gölbası (Ösk) Kilisesi: Tortuma bağlı Ösk köyünde yer alır.Planı bakımından Bağbaşı Kilisesine benzeyen Ösk Kilisesi Bizans egemenliği sırasında  Bagratlılardan Davit tarafından 10. yüzyılda 961 yılında yaptırılmıştır. Ortada dört sütunun desteklediği kubbeli bazilika tertibinde olan kilise Yunan haçı planındadır. 

4- Bağbaşı (Bağlarbaşı - Haho) Kilisesi: Tortuma bağlı Bağbaşı köyünde yer alır. Bizans egemenliği sırasında yaptırılmış olan bir büyük kilise ile bugün ortadan kalkmış fakat izleri belli olan küçük sapellerden oluşan manastırın XI. yüzyılda Bagratlılardan Davit III tarafından yaptırıldığı bilinmektedir. Kilise kubbeli bazilika tertebinde,Yunan haçı planında inşa edilmiştir. Kilise zengin fresk ve tas üzerine figürlü süslemelere yer vermiştir. 

5- Demirciler Kilisesi: Şehir merkezinde, Demirciler Çarşısı olarak tanınan mahallede yer alır.
Mimari özelliklerine göre 16. - 17. yy'dan kaldığı sanılan kilise üç nefli bazilika bir plana sahiptir.
Kesme tas ve moloz tas malzeme ile inşa edilen kilisede fresklere yer verilmiştir. 

6- Gez Köyü Kilisesi: Erzurum'un merkez köylerinden Gezköyü'nde yer alır. Kesin tarihi bilinmeyen eser mimari özelliklerine göre 17. yy'a tarihlendirilebilir. Kilise üç nefli bazilirka bir plana sahiptir. Yapının içerisinde fresk süslemelere yer verilmiştir. 

7- Gülveren Köyü Kaya Kilisesi: Aşkale'ye bağlı Kosapınar Köyü ile Gülveren Köyü arasında yer alır. Uslup bakımından 5.- 6. yy. özellikleri taşımaktadır. Bölgede sık rastlanan tipte kayaya oyulan kilise oldukça küçüktür. 

8- Hınıs Kilisesi: Hınıs ilçesinde, Kilise Deresi adli mevkide yer alır. Plan düzeni ve duvar 
tekniği bakımından 11. - 12. yy'da inşa edildiği düşünülebilir. Haç planlı olarak yapıldığı bilinen
kilise bugün tamamen yıkılmıştır. 

9- Aliçeyrek Köyü Kaya Kilisesi: Erzurum - Agrı karayolunun 96.km.'sinde, Aliçeyrek Köyünde yer alan eserin tarihi Urartu dönemine kadar inmektedir. Burasının hıristiyanlık döneminde kaya kilise haline dönüştürüldüğü anlaşılmaktadır. 


10- Kale Kilisesi: İspir ilçe merkezinde kalede yer alir.1223 - 25 yıllarında yapıldığı sanılan kilise 
Yunan haçı planlı olarak düzenlenmiştir. Büyük kısmi yıkık haldedir. 

11- Oğlan Kalesi Kilisesi: Oltu'nun Kuzey - doğusunda Oltu, Olur yolunun 25.km.'sinde, Oğlan kalesi üzerinde yer alır. Plan özelliği ve duvar tekniği bakımından 15.yy.'dan önce yapıldığı sanılan kilise tek neflidir. Oldukça sade bir yapıdır. 

12- Pancirot Kilisesi: Şenkaya'nın Kömürlü bucağına bağlı eski adi Pancurot olan inceçay köyünde yer alır. Günümüzde tamamen yıkılan kilisenin tek nefli olduğu anlaşılmaktadır. 

13- Pernak Kilisesi: Oltu'nun 28 km. Kuzey - doğusunda eski adi Pernak olan İrioğlu köyünde yer alır. Büyük ölçüde yıkık durumda bulunan kilise tek nefli basit bir mimariye sahiptir. 

14- Rus Kilisesi: Oltu ilçesi merkezinde yer alan eser kitabesine göre 1877 - 78 Osmanlı - Rus savaşında, Rusların Oltu'yu işgal ettiği dönemlerde yaptırılmıştır. Kilise haç planlıdır. 

15- Bana Kilisesi: Oltu ilçesine bağlı, Eski adı Pernek olan İriağaç köyünde bulunmaktadır.
Genelde 10.yy'a tarihlenen kilise tetrakochas planlı olup kesme tas ile inşa edilmiştir. 

16- Kamhis Kilisesi: Şenkaya'nın Kömürlü bucağına bağlı eski adi Kamhis olan Yanıkkaval köyünde bulunmaktadır. Harebe haldeki kilisenin 10.yy'dan Kaldığı anlaşılmaktadır.Merkezi planlı kilise kesme tas ile inşa edilmiştir. 

17- Hins Kilisesi: Pasinler'e bağlı, eski adi Hins olan Kurbançayır'ı köyünde yer alır.
Han planlı kilise kesme tas ile inşa edilmiş olup 11. - 12.yy'a tarihlenebilir. 

18- Kevank Kilisesi: Pasinler'e bağlı Kevank (Taşkaynak) köyünde yer alan kilise 11. - 12. yy'a tarihlenebilir. Haç planlı kilise kesme tastan inşa edilmiş olup büyük ölçüde tahrip olmuştur. 

19- Aburnas Kilisesi: Tortum'un Şenyurt Bucağına bağlı Aburnas (Selli / Suyatağı) köyünde yer alır. Büyük ölçüde yıkılmış durumdaki kilisenin üç nefli baziliken bir düzenlemeye sahip olduğu anlaşılmaktadır. 

20- Meksor Kilisesi: Tortum'un Şenyurt Bucağına bağlı Meksor (Cihanlı) Köyünde yer alan kilisenin 15:yy' dan kalma olduğu tahmin edilmektedir. Tek nefli olarak düzenlenen kilise kısmen yıkık olup kesme tastan inşa edilmiştir. 

21- Kisha Kapu Kilisesi: Tortum'un Şenyurt bucağına bağlı Derekapı (Kisha Kapi) köyünde yer alır. 15.yy' dan kalma olduğu sanılan kilise tek nefli basit bir mimariye sahiptir. 

22- Tortum kale Kilisesi: Tortum'a bağlı Tortum kale Köyü'nde yer alan kilise kale surlarına 
bitişik inşa edilmiştir.15.yy sonrasına tarihlenebilecek kilise tek nefli basit bir mimariye sahiptir. 

22-Vank Kilisesi(Olur): Vank kelimesi "kilise" anlamına gelmektedir. Bu gün bir kilisesi ve harabelerin bulunduğu bölge böyle bir yerleşim yeri , Olur'un 25 km kuzey batısında Ulahur Boğazı - Vank deresi ve Perisor Dağlarının alcalarak Vank tepesi ili birleşim yerinde kurulmuştur. Köye 12 km yakınındaki Çataksu köyünden gidilmektedir. Üç yandan kayalıklarla çevrili kalenin şekli araziye uydurulmuş uçgen biçiminde dir. Kale içinde meydanda sarnıçlar, ambarlar yer almaktadir. Ayrica kale yakinlarinda Rum - Pontus devleti zamanında onarımlar geçirmiş birde kilise bulunmaktadır. İki katlı olarak inşa edilmiş kilisenin birinci katında Hıristiyanlığın çevrede yayılışı sırasında sert kalkerlerden yapılmış yüz kişilik bir salon bulunmaktadır. Salon , kayının oyulması ile elde edilmiştir. İçeresinede 4 sutun yerleştirilerek tavana destek verilmiştir. Sonraki tarihlerde de ( V - VI yüzyıllar ) bu kaya oyma kilisenin üzerine kesme taştan ve kireçli harçtan bazilikal tipte ikinci kat inşa edilmiştir. Bazilikanın ortası kubbelidir. Sonraları ceşitli onarımlar geçiren yapıda üzerleri ceşitli bitki motifleriyle dekore edilmiş sutun, kapı ve pencere süsleri , kilisenin sanat değerini artırmaktadır. Ayrıca Hıristiyanlıkla ilgili ceşitli fresko resimler de iç duvarlarda yer almaktadir. Kilisenin çevresinde Hıristiyanlikla ilgili ceşitli yapılarla burası bir manastır halini almıştır.

PENEK KALESİ VE KİLİSESİ

Şenkaya ya bağlı Penek köyünün batısında yer alır. Kalenin ne zaman ve kim tarafından yapıldığı bilinmemektedir. Osmanlı-Safevi çatışmasından faydalanan Gurcüler Penek Kalesinide ele geçirmislerdi. 1548'de Erzurum dan gelen Osmanlı Ordusu , 2.nci Vezir Ahmet Paşa kumandasında kaleyi geri alarak Erzurum eyaletine bir sancak olarak bağlamışlardır. (Erzurum tarihi Y.H.Konyalı s.519 )